Banki bez sentymentów

Szacuje się, że firmy straciły na opcjach walutowych 15 mld zł (© PAP)

Konrad Dulkowski

2009-02-27 11:18:13, aktualizacja: 2009-10-15 08:07:47

Co miesiąc traciła 150 tys. zł. Bank zmusił ją do podpisania oświadczenia, że umowa o opcjach była zawarta poprawnie. Gdyby się nie zgodziła, musiałaby spłacić całość - 700 tys. euro. Maria, jak wielu przedsiębiorców, przechodzi brutalny i przyśpieszony kurs ekonomii - pisze Konrad Dulkowski

Przeczytaj też inne teksty z Magazynu

Właśnie jedziemy do banku. Pod przymusem - mówi Maria. W tle rozmowy telefonicznej słychać szum silnika samochodu. Co chwila głos zanika i nie jestem pewien, czy to słaby zasięg sieci komórkowej, czy głos więźnie jej w gardle. - Obiecali, że rozłożą nam dług na raty, ale pod warunkiem, że podpiszemy oświadczenie, iż umowa na opcje walutowe była zawarta poprawnie i że poinformowali nas o ryzyku.

Nie poinformowali, ale Maria podpisze, bo nie ma wyboru. Gdyby nie podpisała, bank wypowiedziałby jej umowę i zażądał spłaty całości od razu - 700 tys. euro. Taka kwota wykończyłaby firmę, którą prowadzą razem z mężem.

To niewielki (45 pracowników), ale prężny zakład na Pomorzu, produkujący części metalowe. Zaczynali od frezowania, spawania na zamówienie, a wreszcie kupili maszyny, zdobyli certyfikaty i zaczęli wytwarzać elementy samolotów. Bank ich hołubił. W małej miejscowości niewielu było takich klientów.

- Nawet na bankiety nas zapraszali, czuliśmy się niemal-że jak para królewska - opowiada Maria. Firma produkuje głównie na eksport. Niemcy, Austria, Dania. Kontrahenci płacili w euro. Ale złoty się umacniał, co dla eksportera oznaczało mniejsze zyski.

- Jak składaliśmy ofertę, euro było na poziomie 3,80 zł. A jak płacili nam za towar, to już było kilkanaście groszy taniej... Pracownicy banku odwiedzili firmę, gdy euro stało po 3,40.

Kaskada nieszczęść

Był maj 2008. Kryzys? Tak, w telewizji wspominali, że w Stanach coś złego dzieje się z gospodarką. W Polsce wydawał się tak samo realny jak huragan "Katrina" albo trzęsienie ziemi w Chinach. Tutaj problemem była silna złotówka.

Dlatego przedstawiciele banku zaproponowali produkt Forward: firma Marii zapłaci prowizję, ale w zamian będzie mogła sprzedać bankowi euro po z góry ustalonym, atrakcyjnym kursie.

- Spodobało mi się to, bo ratowało nas przed spadkiem wartości euro - mówi Maria. - Nie rozumiałam tylko, w jaki sposób bank wyjdzie na swoje. "I wilk będzie syty, i owca cała - tłumaczyli - bo po pierwsze, zarobimy prowizję, a po drugie, pani euro sprzedamy komu innemu po korzystnym dla siebie kursie". Tak naprawdę, to ja do dzisiaj tego nie rozumiem, ale wtedy uwierzyłam i faktycznie za pierwszym razem wyszliśmy na swoje.

Kiedy skończyła się umowa, bank zaoferował kolejny produkt - Kaskadę. - Czym się różnił? Powiedzieli, że zyskam jeszcze więcej, bo oni rezygnują z prowizji, w dodatku kupią ode mnie więcej euro. Muszę się tylko zobowiązać, że na pewno im je sprzedam. Jestem z wykształcenia pielęgniarką, nie ekonomistą. I oni to świetnie wiedzieli. Zapewniali, że nie stracę. Nikt mnie nie poinformował o ryzyku, o tym, że tak naprawdę to ruletka.

W czerwcu 2008 podpisała umowę ramową, określającą ogólne warunki. Resztę uzgodnili przez telefon.

Pierwszy raz Maria przestraszyła się w październiku, gdy cena euro skoczyła do 3,90 zł. Ale zaraz spadła, bankowcy uspokajali, że to chwilowe zawirowanie rynku, i wkrótce kurs się uspokoi. Uspokoił się na chwilę. W listopadzie wykresy szły w górę, by w połowie grudnia przekroczyć magiczną granicę 4 zł. I nie przestawały rosnąć. 4,20… 4,30… 4,50…4,70... Maria przestała spać. - Dopiero teraz okazało się, w co wdepnęłam i na czym polega haczyk.

Haczyk? To już był hak, bo na podstawie umowy bank żądał 100 tys. euro miesięcznie po 3,50 zł. Na różnicy kursu firma Marii co miesiąc traciła prawie 150 tys. zł.

Wkręceni w opcje

- Inni przedsiębiorcy to nawet więcej, bo banki miały z nimi umowy, na podstawie których mogły żądać wielokrotności tego, co same oferowały - podkreśla Zbigniew Przybysz, stojący na czele niedawno powołanego Stowarzyszenia na rzecz Obrony Polskich Przedsiębiorstw. - Przykładowo, wystawiając bankowi opcję na 100 tys. euro, klient zobowiązywał się, że w razie zmiany kursu sprzeda mu dwa, trzy, a nawet pięć razy tyle! Spekulacje? Na pewno niektóre firmy szukały łatwych pieniędzy.

- Część przedsiębiorców zawierała kontrakty na opcje walutowe z kilkoma bankami naraz. Spekulowali i przegrali, teraz nie mogą mieć pretensji - mówi Krzysztof Pietraszkiewicz, prezes Związku Banków Polskich. Ale zaraz dodaje, że takich jest niewielu. Większość padła ofiarą dramatycznego załamania gospodarczego na świecie. Ale też mody na opcje i wizji łatwego zarobku. To jak z giełdą - kiedy indeksy rosną, ustawiają się kolejki chętnych do inwestowania w akcje.

- W większości przypadków nikt nie jest winien - tłumaczy Pietraszkiewicz. - Po prostu wydarzyła się sytuacja nadzwyczajna, z jaką jeszcze nigdy nie mieliśmy do czynienia.

Ale owa większość nie chce o tym słyszeć. Czują się po prostu wkręceni w opcje. Bo kto, oprócz garstki specjalistów, jeszcze kilka miesięcy temu wiedział, czym to się je? I jak łatwo, zwłaszcza wielkim międzynarodowym korporacjom finansowym, przychodzi manipulować kursami walut w kryzysowych czasach?

Maria, jak wielu innych drobnych przedsiębiorców, nie miała o tym pojęcia. Zaproponowała bankowi, by przerwać tę umowę. Co bank zabrał, to już trudno, ale teraz to przecież doprowadzą firmę do bankructwa.
- Mama usłyszała, że na razie proponują, ale potem przyjdzie Komisja Nadzoru Bankowego i wtedy już nie będzie wyboru - śmieje się Anna, ale zaraz poważnieje. - Na mnie takie strachy nie robią wrażenia, ale starsze osoby mogą się nabrać. Moi rodzice byli przerażeni, pomyśleli, że jak się nie zgodzą, to, bank wypowie im umowę.

- Bankowi nie zależy na tym, by wypowiadać umowy kredytowe - przekonuje Dariusz Makosza, dyrektor zarządzający Noble Banku, do którego należy Metrobank. - Chcemy tylko uprzedzić ewentualne problemy klientów ze spłacaniem rat - wyjaśnia. Zapytany wprost, zapewnia, że dodatkowe zabezpieczenie nie jest obowiązkowe, a klientowi, który go nie przedstawi, zupełnie nic nie grozi.

Jednak Roman Sklepowicz, prezes Stowarzyszenia Poszkodowanych przez System Bankowy, obawia się, że zagrożenie istnieje.

- Zarząd banku nie może działać na niekorzyść spółki, więc jeśli odebrał wiadomość, że wartość zabezpieczenia znacząco się obniżyła, to musi żądać doubezpieczenia. Inaczej naraża się na odpowiedzialność karną.

Chociaż brzmi to dziś mało przekonująco, to niczego nie można wykluczyć. Wszak nie tak dawno nikt nie uwierzyłby, że Amerykanie będą masowo wyrzucani ze swoich domów, branych na tanie kredyty, których wszyscy im zazdrościli.

I nie wiadomo, czy utrata zaufania klientów to wystarczający straszak na banki.
- Będą dbały o klienta tylko wtedy, gdy będzie to dla nich korzystne, a ludzka pamięć jest krótka - mówi dr Andrzej Sucholiński z Wyższej Szkoły Bankowej we Wrocławiu. - W 1981 r. bank PKO S.A. przestał wypłacać ludziom ich dewizowe depozyty. Ktoś to jeszcze pamięta? - pyta retorycznie.

Byłoby inaczej, gdyby Polska przyjęła unijną dyrektywę w sprawie rynków instrumentów finansowych, zwaną MiFID. Zgodnie z jej zapisami bank nie może działać na szkodę klienta, musi zawsze upewnić się, że reguły proponowanej usługi są dla niego zrozumiałe. Tym najsłabszym, najmniej profesjonalnym, niewielkim przedsiębiorstwom, nie wolno oferować skomplikowanych i ryzykownych instrumentów finansowych. Gdyby w Polsce dyrektywa obowiązywała, to banki nie mogłyby żądać od małych firm wystawienia opcji walutowych. I wiele ofiar opcji w ogóle by się nimi nie stało.

1 listopada 2008 r. dyrektywę wdrożyły państwa Unii, ale nie Polska. Ustawę zawetował prezydent Kaczyński.

- To może być przesłanką, by w przyszłości wnosić do sądów sprawy przeciwko Skarbowi Państwa jako współodpowiedzialnemu za straty na opcjach walutowych - uważa Mirosław Kutnik, radca prawny z kancelarii Kutnik, Kalinowski i Partnerzy.

Na razie oszukani klienci banków mogą odwoływać się do regulatorów państwowych, jak Komisja Nadzoru Finansowego, albo po prostu iść do sądu. Tylko kto zdecyduje się na walkę z gigantem?
- Umowy są konstruowane przez sztaby prawników i ostatecznie zawsze pada argument: "Trzeba czytać, co się podpisuje" - mówi Karol Wilczko, analityk internetowego portalu finansowego Comperia.pl. A klienci boją się zadzierać z bankiem, szczególnie takim, który trzyma ich w garści przy pomocy pożyczonych pieniędzy.

Tydzień temu BRE Bank, właściciel mBanku i Multi-banku, zaprosił zbuntowanych kredytobiorców na rozmowy. Warunek był jeden - każdy przyjeżdżając musiał podać swój numer PESEL. Na spotkaniu pojawiło się sześć osób z ponad 20 tysięcy poszkodowanych.
I dlatego w tym artykule klienci banków występują anonimowo.