Będziemy tkwić w kryzysie przez komunistyczną mentalność

Będziemy tkwić w kryzysie przez komunistyczną mentalność

Ryszard Holzer

2009-03-09 23:14:18, aktualizacja: 2009-03-09 23:25:55

Polacy muszą jak najszybciej odrzucić utopię myślenia, że przez całe życie będą pracować w tym samym przedsiębiorstwie - pisze o potrzebie zmiany podejścia Polaków Ryszard Holzer, publicysta ekonomiczny.

W piątek w Warszawie manifestowali pracownicy zakładów zbrojeniowych, a w Gdańsku grupy kapitałowej Energa. W tym tygodniu może dojść do strajku ostrzegawczego w kopalniach Kompanii Węglowej. Odkąd miesiąc temu doszło do protestów w Stalowej Woli, nie ma w Polsce tygodnia bez związkowych manifestacji.

Czy grozi nam coś podobnego do tego, co stało się w grudniu w Grecji? Protesty przeciwko

zamykaniu zakładów pracy przeradzające się w walki uliczne? Starcia demonstrantów z policją? To zależy od stopnia bezrobocia - zwłaszcza w miejscowościach uzależnionych od jednego, głównego pracodawcy.

Psycholodzy mówią, że najgorsze w bezrobociu jest nagłe poczucie wypchnięcia poza nawias społeczeństwa. Na takie odrzucenie ludzie często reagują niekontrolowaną agresją.

Jednak uliczne protesty z paleniem opon są bardziej efektownym niż efektywnym sposobem obrony miejsc pracy. W rzeczywistości związkowcy są skłonni do daleko idących kompromisów. Pracownicy ze Stalowej Woli, próbując - bez skutku - ocalić Zespół Zakładów Mechanicznych, gotowi byli do przejścia na czterodniowy tydzień pracy i zmniejszenie zarobków. Na obniżenie zarobków o kilkanaście, a nawet 20 proc. zgodzili się m.in. pracownicy lubelskiego Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego, fabryki Delphi Krosno czy wrocławskiej fabryki automatów tokarskich Haco. W Zielonej Górze pracownicy miejskich wodociągów w lutym odstąpili od żądań podwyżek, proponując, by zaoszczędzone w ten sposób pieniądze miasto dało najuboższym mieszkańcom.

Złagodziłoby to skutki podwyżek opłat za wodę i ścieki - niezbędnych, by zapewnić miejskiej spółce pieniądze na inwestycje. Według rozmaitych sondaży na niższe zarobki w zamian za zachowanie miejsca pracy gotowych jest przystać od jednej trzeciej do nawet połowy Polaków.

Podobne działania popierają centrale związkowe, choć z wyraźną niechęcią. Szef OPZZ Jan Guz mówi, że nie mogą być one "systemowe", bowiem "nie w całej Polsce jest kryzys. O ustępstwach ze strony związków możemy mówić w tych zakładach, gdzie jest naprawdę ciężko. I to związkowcy w konkretnym zakładzie muszą szukać porozumienia z pracodawcą - co robić, by nie było zwolnień".

Te zastrzeżenia są odpowiedzią na postulaty przedsiębiorców wprowadzenia możliwości elastycznego rozliczania czasu pracy, w ujęciu rocznym. Ten sam pracownik za te same pieniądze w jednym miesiącu spędzałby na przykład w przedsiębiorstwie tylko 20 godzin tygodniowo, ale za to pół roku później na przykład 60. Makabra? Zapewne, zwłaszcza dla kogoś, kto ma małe dzieci. Ale może to lepsze niż bezrobocie?

Jednak jeśli nawet związkowcy nie są na razie elastyczni w kwestii elastycznego czasu pracy, to tę elastyczność objawiają przy innych okazjach. Na przykład odpuszczają na razie zeszłoroczny postulat podwyższenia pensji minimalnej do wysokości połowy średniej pensji krajowej (choć w Sejmie wciąż leżą wnioski w tej sprawie zgłoszone przez patronujące związkom zawodowym SLD i PiS).

Czy w ślad za gotowością strony pracowniczej do szukania pragmatycznych kompromisów idzie podobne nastawienie pracodawców? Specjaliści od zatrudnienia twierdzą, że po doświadczeniach zeszłego roku, kiedy to coraz trudniej było znaleźć ludzi do pracy, firmy starają się ocalić z takim trudem skompletowane załogi.

Tak jak w fiatowskiej fabryce silników dieslowskich w Bielsku-Białej. Gdy przed paroma miesiącami zaczęło siadać zapotrzebowanie i konieczne stało się ograniczenie produkcji, przeszło 200 osób oddelegowano do pracy w innych firmach z grupy Fiata. Okazuje się, że kierownictwo polskiego Fiata wykazało się dobrym wyczuciem, bo ostatnio w Turynie podjęto decyzję o budowie w Bielsku-Białej nowego zakładu, w którym produkowane będą silniki benzynowe. Pracy więc nie zabraknie.

Na razie coraz bliżej jest zgoda na proponowaną przez związkowców i pracodawców z Komisji Trójstronnej formułę "półbezrobocia", o której "Polska" wiele pisała w lutym. Zamiast zwalniać, wysyłano by pracowników na szkolenia finansowane z unijnych funduszy czy płacono postojowe. O urlopach postojowych, w trakcie których pracownicy otrzymywaliby pensję minimalną, finansowaną po

połowie przez pracodawcę i państwo, mówi także minister Michał Boni.

Z punktu widzenia budżetu sytuacja jest prosta. Jeśli alternatywą "postojówek" miałoby być bezrobocie, to państwo i tak te same, a nawet nieco większe pieniądze musiałoby wypłacać w formie zasiłku.

Czy te działania wystarczą, by powstrzymać falę bezrobocia? Wątpliwe, chociażby z powodu malejącego zapotrzebowania na polski eksport w dobie szalejącej w zachodniej Europie recesji. Ale mogą przynajmniej powodować, że ta fala nie zaleje nas aż po czubek głowy. Na dodatek niezła (według relacji uczestników) atmosfera rozmów pracodawców ze związkowcami w Komisji Trójstronnej pozwala żywić nadzieję na przełamanie trwającego od lat roszczeniowego impasu w relacjach polskiego świata pracy i świata kapitału. A nawet - być może - do wspólnego zastanowienia się nad dalej idącymi uzgodnieniami, poszukującymi tego, co łączy, a nie tego, co dzieli jednych i drugich. Tych, którzy tu, nad Wisłą, swoją pracę sprzedają, z tymi, którzy ją kupują.

Nawet prezydent Lech Kaczyński, tradycyjnie bliski związkowego populizmu, mówi, że "najistotniejsze jest ciągłe utrzymywanie kontaktu między pracodawcami a pracownikami, między sektorem finansowym (...), rządem. Czy z tego powinna wyjść jakaś generalna umowa społeczna - nie wiem, nie wykluczam. (...) Gotów jestem zrobić wszystko, żeby ją uznać za realną, żeby do niej doszło".

Do czego taka "generalna umowa społeczna" jest potrzebna? Podobne umowy, z jednej strony poszerzające obszar wolności gospodarczej i zwiększające atrakcyjność podejmowania inwestycji w danym kraju, a z drugiej strony zmniejszające strach zwykłych obywateli przed negatywnymi konsekwencjami rynkowej konkurencji, zawierane były m.in. w Holandii, Irlandii i Hiszpanii.

Dodajmy - zawierane były w okresie rosnącego bezrobocia. Trochę w podobnych sytuacjach, w jakiej teraz znajduje się Polska. W każdym z tych krajów stały się podstawą zmian wzmacniających gospodarkę i zmniejszających ilość ludzi pozostających bez pracy.

Jak mówi minister Boni, dla dalszego rozwoju Polski konieczna jest rezygnacja z "bezpieczeństwa etatu" na rzecz "bezpieczeństwa zatrudnienia". Boni od dawna chętnie odwołuje się do stworzonego na początku lat 90. w Danii pojęcia flexicurity (od angielskiego "security", czyli bezpieczeństwo, i "flexiblity", czyli elastyczność).

Zakłada ono, że dla aktywnego, ciągle kształcącego się pracownika zmiana czy nawet utrata etatu, nie jest wielkim problemem. Jak straci jedną pracę, to znajdzie drugą, a jeśli będzie niżej płatna, to państwo mu przez pewien czas dopłaci różnicę. Państwo pomaga też w przekwalifikowaniu się, zapewnia poradnictwo zawodowe i zachęca do ustawicznego kształcenia się. Państwo nie robi tylko jednego - nie zachęca do siedzenia przed telewizorem w przerwach pomiędzy przychodzeniem po zasiłek do pośredniaka.

W dzisiejszej Polsce słowo "praca", jest wciąż równoznaczne ze słowem "etat". Planujemy swoje życie zgodnie z modelem szkoła-praca-emerytura. W tym modelu bezrobocie jest nagłą i niezawinioną karą losu skazującą aktywnego dotąd człowieka na czarną dziurę "nicnierobienia". Nie łudźmy się, że wyjście z kryzysu spowoduje, że komukolwiek z nas ta czarna dziura przestanie grozić. Nie przestanie, bo zakłady pracy będą upadać pokonane przez konkurentów, zmiany technologiczne będą wymuszać likwidację pewnych zawodów, a całe branże będą w poszukiwaniu tańszej siły roboczej przenosić się do innych krajów.