Historia nie zapomni grabarza TVP

Agnieszka Romaszewska, dyrektor telewizji Biełsat

2009-06-28 22:55:42, aktualizacja: 2009-06-28 22:55:42

Jak większość dyskusji toczących się w ostatnich latach na temat publicznych mediów, także i ta ostatnia wokół nowych rozwiązań ustawowych jest, a przynajmniej była do niedawna skrajnie spolityzowana i upartyjniona.

Działo się tak także dlatego, że spojrzenie na media publiczne jako na narzędzie polityki (o które to narzędzie trwa ciągły bój) zdominowało rozumienie samej instytucji.

I uczestnicy walki o media, i komentatorzy uważali za oczywiste, że w walce tej może chodzić głównie o to, kogo z polityków i w jaki sposób będą pokazywać programy informacyjne i publicystyczne TVP, a kto zostanie zaproszony

do radiowych rozmów. Szerzej: czyja wizja świata będzie promowana.

Ponieważ dywagacje na ten temat, czy wręcz awantury, zdominowały postrzeganie mediów publicznych w ostatnich nastu już latach, bardzo słabiutko przebija się głos tych, którzy usiłują przypominać, że media publiczne służą także celom poza- i ponadpolitycznym, a ich istnienie jest korzystne dla bardzo wielu podmiotów.

Co jakiś czas ktoś z intelektualistów coś bąknie rytualnie o kulturotwórczej roli Teatru Telewizji, co przez szerszy ogół zbywane jest raczej wzruszeniem ramion - "zawracanie głowy".

To, że dyskusja o mediach publicznych toczy się w Polsce w oparciu o jakąś wirtualną rzeczywistość, jest najlepiej widoczne, gdy spojrzy się na fakty. Nieczęsto zgadzam się z Tomaszem Lisem, ale to, co napisał niedawno w "Polsce", że panowanie nad samą telewizją publiczną nie daje automatycznie zwycięstwa w wyborach, to prawda udowadnialna czarno na białym.

Wtrącanie się do TVP przez ludzi Wałęsy bynajmniej nie zapewniło mu kolejnej kadencji prezydentury. Gdy w TVP w połowie lat dziewięćdziesiątych rządziły tzw. pampersy (grupa młodych, konserwatywnych intelektualistów), w wyborach zwyciężyła lewica, zaś nieco później nawet Robert Kwiatkowski (jeden ze sprawniejszych menedżerów TVP), oddany szczerze lewicy, nie był w stanie swojej formacji uratować, gdy wyborcy ponownie zwrócili się na prawo. Za rządów w TVP kojarzonego z Platformą Jana Dworaka wybory wygrał PiS. A za rządów prezesów kojarzonych z PiS - wygrała Platforma. Taka to już z tą telewizją bieda.

Pełnia władzy w publicznych mediach daje być może niewielkie fory, nie daje jednak decydującej przewagi na wyborczej arenie.

W bardziej złożony sposób przedstawia się sytuacja w kwestii walki konkurencyjnej mediów publicznych z komercyjnymi. Bez wątpienia prywatni konkurenci TVP nie są zainteresowani rozrastaniem się udziału w rynku tej instytucji, a raczej wręcz przeciwnie, chętnie przejęliby część oglądalności, a za tym wpływy z reklamy. Z pewnością nie są jednak entuzjastami tego, by TVP miała problemy finansowe i by w związku z tym rósł jej nacisk na rynek reklamowy.

Większość znanych mi dotychczas projektów uzdrawiania publicznej telewizji i radiofonii szła w kierunku ograniczenia zależności TVP od reklam i zwiększenia udziału publicznego finansowania w jej budżecie. W obliczu nadchodzącej cyfryzacji nadawcy prywatni byli zainteresowani tym, by koszty tej wielkiej operacji, która obejmie dostarczenie cyfrowych dekoderów do milionów gospodarstw domowych, ktoś wziął na siebie przynajmniej w części - ze względu na mizerię budżetu państwa, potężna, państwowa firma TVP wyglądała na niezłego kandydata.

Warto przy tym pamiętać, że poważniejsze "tąpnięcia" w mediach publicznych odbijają się na całym rynku mediów. I na rynku reklamy, i na rynku producenckim, i na rynku pracy. Gdy telewizja publiczna zwiększa nacisk na rynek reklam, obniża ceny lub dokonuje innych komercyjnych posunięć, by ściągnąć więcej klientów, odczuwają to negatywnie nie tylko bezpośredni konkurenci - efekty "odbite"

widać aż po czasopisma i gazety.

Tak więc jest jasne, że propagandowa walka z abonamentem i obecny kształt dodatkowej ustawy medialnej nie ma poważnego sensu politycznego i nie był motywowany prostym lobbingiem konkurencji. Czymże więc był motywowany? A czym może być motywowane wyprodukowanie nocnika z uchem do środka? Zamętem wokół (gdy politycy wyrywają sobie postaw czerwonego sukna), zbiegiem okoliczności i brakiem fachowości wytwórców. Albo - to teoria wielce spiskowa - pomysłem, że trzeba wyprodukować coś takiego, co natychmiast nada się do wyrzucenia. Podstawą teorii spiskowej musi być w tym wypadku założenie, że ktoś (premier, jego najbliżsi doradcy?) za wszelka cenę, z nie do końca jasnych powodów, chce zlikwidować radio publiczne oraz publiczną telewizję.
Warto więc podać kilka bardzo ważnych argumentów, czemu radio publiczne i telewizja są w państwie koniecznie potrzebne.

O polskiej twórczości telewizyjnej decyduje dziś w największym stopniu rynek prywatnych producentów. To w prywatnych firmach, które powstawały od początku lat 90., zamawiają dziś nadawcy gros swoich programów. Im większa różnorodność i konkurencja na rynku, tym bardziej komfortowa sytuacja i nadawców, i widzów, którzy mają w czym wybierać. O tym, jak wygląda kształt tego rynku i kto może się rozwijać, a kto traci szanse, do niedawna lepiej lub gorzej, ale decydowała w znacznym stopniu telewizja publiczna. Gdy telewizja publiczna zamówiła pierwsze polskie seriale, które zaczęły wypierać produkcję brazylijską czy meksykańską - wkrótce to samo byli zmuszeni zrobić nadawcy prywatni.

To dzięki telewizji publicznej do niedawna mogły funkcjonować i rozwijać się dziesiątki małych firm producenckich robiących głównie filmy dokumentalne (co nie wymaga bardzo wielkich nakładów). Polski film dokumentalny, który należy do arystokracji telewizyjnych gatunków, istnieje do tej pory niemal wyłącznie dzięki TVP (jest też niewielki wkład bezpośredniego mecenatu państwowego poprzez PISF). Pewnie powinien się był rozwijać szybciej i lepiej, pewnie powinien był uzyskiwać lepsze miejsce w ramówkach - ale to, że w ogóle był produkowany, to zasługa TVP.

Nie tak dawno ktoś z dziennikarzy pytał, powołując się na bardzo udany przykład wyprodukowanego przez TVN filmu "Trzech kumpli", czy to nie oznacza, że telewizje komercyjne przejmują rolę telewizji publicznej. Pytający nie wziął pod uwagę tego, że w czasie, gdy w telewizjach komercyjnych powstają 3 czy 4 filmy dokumentalne, telewizja publiczna produkuje ich kilkaset na wszystkie swoje anteny. I naprawdę niektóre z nich są bardzo ciekawe i wartościowe. O żadnym "przejmowaniu" nie ma nawet mowy.

Telewizja publiczna powinna być i jest w stanie być pewnego rodzaju regulatorem rynku, który wspiera polską twórczość, promuje nieco bardziej kosztowne, ale też nieco bardziej ambitne produkcje. Dziś, gdy także i rynek producencki się konsoliduje i wchodzą na niego wielkie zagraniczne firmy, tylko świadoma polityka może nie dopuścić do jego zubożenia.

"Cóż, mnie nie stać na

to, by za własne pieniądze wyprodukować i nakręcić kilka odcinków serialu, co do którego nie mam jeszcze wiedzy, czy go ktoś kupi" - mówił mi niedawno właściciel sporej firmy producenckiej. "Mogę przedstawić dokładne projekty, ale nie mogę zaryzykować kilkuset tysięcy złotych, by po prostu szefowi telewizji pokazać na płytce, jak serial będzie wyglądał. Moich zagranicznych konkurentów na to stać".

Wiadomo, że wśród polskiej produkcji telewizyjnej bardzo brakuje produkcji dla dzieci. Komercyjni nadawcy niechętnie zamawiają taką produkcję, bo jest ona kosztowna, a reklamy przy niej emitowane są ograniczone specjalnymi przepisami. Znacznie taniej jest zakupić zagraniczne licencje. W zasadzie tylko zdrowa telewizja publiczna mogłaby przełamać tę kiepską passę. Gdyby bowiem zdecydowała się na produkowanie polskich seriali i filmów dla dzieci, jakiś czas potem musiałaby podjąć rękawicę także komercyjna konkurencja.

Radio publiczne to na tle komercyjnej konkurencji jeden z poważniejszych nośników kultury wysokiej poza wielkie centra miejskie. Nie tak dawno, jadąc przez województwo lubuskie, słuchałam w samochodzie audycji Dwójki Polskiego Radia. Do świetnego, popularnego i edukacyjnego programu, który choć poświęcony był muzyce poważnej, ale mówił też o historii i filozofii, dzwonili najrozmaitsi ludzie - melomani z całej Polski, z różnych miast i miasteczek. To była "ich" audycja.

Gdy mówimy o rozwiązaniu orkiestr Polskiego Radia, to to nie są strachy na Lachy, mówimy o zupełnie konkretnej stracie dla kultury narodowej. Można oczywiście ograniczać możliwości kulturalne obywateli mieszkających "daleko od szosy" do karaoke w remizie, ale nie tak powinno działać państwo, które szanuje swoich obywateli.

Publiczne media to dobro wspólne i będzie w historii zapamiętane temu, kto je zniszczy. Nic tu nie zmieni populistyczne pohukiwanie, że ten czy tamten nie ogląda telewizji i nie słucha Polskiego Radia - to nie musi na nie płacić. Ja na przykład drodzy państwo nie mam dzieci - a jednak z moich podatków finansuje się (jakkolwiek kiepską) polską edukację.

Zarówno obecnie obowiązująca ustawa medialna, jak i struktura i praktyka funkcjonowania mediów publicznych mają wiele braków, ale nie poprawimy ich, topiąc te instytucje w nocniku z uchem do środka.