Nowa ekonomia będzie zbliżona do nauk ścisłych

Nowa ekonomia będzie zbliżona do nauk ścisłych

Łukasz A. Turski

2009-04-28 23:17:25, aktualizacja: 2009-04-28 23:17:25

Nasi politycy klepią, jak za panią matką, unijne kantyczki o społeczeństwie wiedzy, ale na co dzień bardziej interesuje ich organizacja igrzysk dla mas - pisze prof. Łukasz A. Turski, fizyk.

Niezależnie od skrytych marzeń wielu polityków i publicystów tzw. kryzys gospodarczy skończy się. Zdarzy się to tym szybciej, im szybciej zrozumiemy, że przyczyną tego zawirowania na całym świecie nie było żadne zjawisko realnej gospodarki czy kataklizm geofizyczny lub terrorystyczny. Kryzys spowodowały działania tandetnych polityków i ich kumpli sprawdzających się w zarządzaniu gospodarką oraz niedouczonych pseudospecjalistów od nauk ekonomiczno-społecznych. (...)

Wystarczyło obejrzeć, za pośrednictwem jednego z kanałów informacyjnych w internecie, przesłuchania władców Lehman Brothers czy AIG przed senatem USA, żeby zobaczyć, jakby przywrócone z zamierzchłych czasów komunizmu, postacie "ekonomistów" pokroju ministra Wrzaszczyka, tyle że ubranych w garnitury od Armaniego, a nie workowate produkty peerelowskiego Bytomia.

W skali ostatnich 20 lat triumf tandety intelektualnej zaowocował postępującą "socjalizacją" kryzysów finansowych pojawiających się w tym okresie. W latach 1989-1992 rząd USA wykupił długi setek drobnych i większych firm "kas oszczędnościowo-pożyczkowych" za około 250 miliardów dolarów (tj. mniej więcej 500 miliardów dzisiejszych dolarów). W tym samym czasie za około 4 miliardy ówczesnych dolarów rząd USA i Bank Rezerw Federalnych uratowały od plajty Bank of New England i wymusiły na saudyjskich książętach dofinansowanie Citibanku (jak dziś widzimy, bank ten przyzwyczaił się do korzystania z publicznych pieniędzy). Interwencji rządowych ratujących "ponad i pod bufetem" źle zarządzane i źle działające przedsiębiorstwa w Europie było w tym czasie mnóstwo.

Kolejnym, jeszcze bardziej dobitnym przykładem na to, że współczesne nauki społeczne, w tym ekonomia, wzięły rozwód z rzeczywistością, była reakcja rządów głównych gospodarek świata na, dziś niemal zupełnie zapomniany, kryzys roku 2000 z logo Y2K. Rządy, ale przede wszystkim Fed, wpompowały wtedy, zupełnie nieudolnie, miliardy dolarów w rodzącą się gospodarkę wysokich technologii - głównie związanych z rozwojem internetu - czym doprowadziły do powstania bąbla spekulacyjnego na nowojorskiej giełdzie, którego konsekwencją było potężne załamanie o kolejnej dziś zapomnianej nazwie kryzysu ".comów".

Y2K miał być pierwszym we współczesnej historii gospodarczej kryzysem wysokiej technologii. Przepowiadany panświatowy kryzys załamania się systemów komputerowych na skutek złego obliczania daty w dominującym wtedy na rynku typie procesorów komputerowych produkcji Intela okazał się gigantyczną klapą wiecznych przepowiadaczy końca świata. Państwa, które wydały miliardy dolarów na obronę przed katastrofą, wymuszoną na wielu firmach prywatnych, w efekcie znalazły się w tak samo komfortowej sytuacji co np. Włochy. Tyle że Italia postanowiła niemalże zignorować ten zapowiadany koniec świata. (...)

Pęknięcie bańki .comów było pierwszym i, jak sadzę, głęboko niezrozumianym sygnałem, że myślenie o gospodarce świata w końcu XX wieku i na początku XXI wieku w kategoriach myślowych niemal całkowicie przeniesionych z XIX wieku prowadzić musi do katastrofy.
Gospodarka, w której w ciągu 10 lat, a nie stulecia, cena jednostki pojemności pamięci twardego dysku- 1 megabajta - zmalała z 53 dolarów w 1989 roku do 9,5 centów nie może być opisywana w ramach tej samej klasycznej struktury pojęciowej. Zmiana cywilizacji atomów na cywilizację bitów - pojęcie pochodzące od Nicholasa Negroponte - wymaga nowych teorii ekonomicznych, nowej socjologii, tak drastycznie różnych od XIX- wiecznych jak fizyka klasyczna w XIX wieku rożni się od fizyki XX wieku.

Pojęcie gospodarki globalnej też wydaje mi się być błędne. Gospodarka nie jest bowiem globalna, jest natomiast zdelokalizowana. W końcu XX wieku współczesna nauka spowodowała, że fizyczna produkcja przestała być istotnym elementem procesu dostarczania produktu klientowi. Dziś wszystko możemy wyprodukować, gdzie chcemy i jak chcemy. Znany nam aż za dobrze z czasów towarzysza Gierka problem mocy przerobowych nie istnieje. Możemy otworzyć fabrykę czegokolwiek gdziekolwiek, a automatyzacja produkcji i kontroli zapewnia, że jakość produktu wytwarzanego w Malezji czy Singapurze lub Bawarii jest nierozróżnialna.

Problemem gospodarki jest to, co trzeba produkować. Współczesna gospodarka tworzy bowiem nie tylko produkt, ale też klienta dla tego produktu. Jest dostarczycielem pomysłu i spełnia możliwość realizacji tej chęci posiadania. Takie działanie nie jest łatwe do pogodzenia z założeniami o racjonalnym działaniu uczestników gry ekonomicznej.
Gospodarki XIX wieku i początków XX wieku nie działały w ten sposób za wyjątkiem, być może, kilku przypadków, takich jak stworzenie parków narodowych w USA w czasach Wielkiego Kryzysu. Wykreowały one masową turystykę kwalifikowaną, będącą dziś wielkim sektorem gospodarki, odgrywającym coraz większą rolę także w stymulowaniu postępu technicznego.

Kolejnym przykładem na to, że gospodarka XXI wieku jest zjawiskiem przyrodniczo-społecznym zupełnie innym od tego z poprzednich stuleci, jest to, że już przed atakiem z 9/11 motorem rozwoju technologicznego przestało być zapotrzebowanie szeroko rozumianego kompleksu wojennego.

Jednym z najciekawszych przedsięwziąć obliczeniowych ostatnich lat jest projekt Folding@home Uniwersytetu Stanforda dotyczący dynamiki białek w badaniach choroby Parkinsona. Wykorzystuje on zorganizowaną poprzez internet sieć około miliona Playstation 3 tworzących nieosiągalną inaczej moc obliczeniową. Rewolucja w miniaturyzacji urządzeń nagrywania i reprodukcji muzyki (sławne MP3), rewolucja w fotografii cyfrowej, w zastosowaniach GPS, np. do lokalizacji restauracji sushi w San Francisco, to wszystko nie ma nic wspólnego z jakkolwiek rozumianą techniką wojskową.

Przeciwnie, to wyszkoleni na grach komputerowych ludzie są dziś najlepszymi operatorami bezzałogowych samolotów szpiegowskich i bojowych wykorzystywanych np. w Afganistanie i lekarzami posługującymi się współczesnymi metodami chirurgicznymi. Powinniśmy wszyscy zacząć zdawać sobie sprawę z tego, że całe nasze życie zależy dziś od działania relatywnie prostego układu fizycznego tranzystora - najpowszechniej stosowanego układu kwantowo-mechanicznego.

Olbrzymia część światowego produktu brutto jest dzisiaj bezpośrednio pochodną rewolucji naukowej początków XX wieku, tj. powstania mechaniki kwantowej. Gdyby kiedyś naprawdę miała powstać globalna gospodarka oparta na współczesnej nauce, to za symbol wspólnej waluty powinna uznać stałą Plancka, której odkrycie w 1900 roku stworzyło naszą dzisiejszą cywilizację.

Tak więc prawdziwa gospodarka oparta na współczesnej nauce już istnieje. Wymaga jednak nowych i radykalnie innych metod analizy i zarządzania niż te pochodzące z XIX wieku. Współczesnej gospodarki np. nie można mierzyć przy pomocy wskaźników, których wartości są arbitralnie zależne od woli polityków.

Bardzo ciekawym przykładem jest historia Indeksu Cen Konsumenta (CPI) w USA. Ten indeks obliczany przez Biuro Statystyk Pracy (BLS) stanowi istotny element ustalania poziomu inflacji przez rząd federalny USA. Sposób obliczania tego indeksu został w wyniku decyzji politycznych i sugestii Alana Greenspana i Michaela Boskina (doradcy ekonomicznego G.H.W. Busha) zmieniony w czasie prezydentury Billa Clintona. John Williams ze swą niewielką kalifornijską firmą ShadowStats przeprowadził porównanie CPI obliczanego metodami przed Clintonem i po. Wynik tych porównań jest zatrważający.

Krzywe CPI za lata 2001-2007 są jednokładne z oficjalną krzywą obniżoną o ok. 3 proc. Oznacza to, że inflacja obliczana przy wykorzystaniu przedclintonowskiej metody powinna być o te 3 proc. wyższa. Tym samym gospodarka USA byłaby w okresie 2001-2007 wielokrotnie na granicy recesji albo w recesji. A w rzeczywistości giełda sobie szalała w najlepsze, aż tąpnęła.

Posługiwanie się wielkością, której wartość zależy od woli obserwatora, jest według mnie zapraszaniem katastrofy. Nie jestem przekonany, czy i inne wskaźniki ekonomiczne, których zmiany w czasie raportowane przez serwisy Bloomerga i Onetu przyprawiają wielu ciułaczy o palpitacje serca, też nie niosą fikcyjnych informacji.

To, czego potrzebuje dziś światowa społeczność od nauki, to niekoniecznie skomputeryzowane stosy dla bankierów czy speców od instrumentów pochodnych, ale rzetelna nowa ekonomia uwzględniająca wspomnianą już przeze mnie Negropontowską transformację z cywilizacji atomów do cywilizacji bitów. Thomas Friedman i jego "Płaska Ziemia" są przykładem publicystki wskazującej, że zrozumienie konieczności zmiany paradygmatu opisywania zjawisk gospodarczych jest zauważane. Ta nowa ekonomia będzie zapewne znacznie bliższa dzisiejszym naukom przyrodniczym niż obecna. Wymagać będzie bardziej rygorystycznego sposobu traktowania pomiaru i obiektywności jego opisu. W końcu wymagać będzie wiele więcej wiedzy konkretnej, fundamentalnej, o produkcie, jego działaniu. Innymi słowy będzie twardą nauką zbliżoną do fizyki i matematyki.

Niedawno recenzowałem jeden z projektów badawczych Unii poświęcony różnym zastosowaniom teorii sieci krytycznych w fizyce, ekonomii, naukach społecznych i biologii. Program był, jako jeden z nielicznych, koordynowany przez moich młodszych kolegów z jednej uczelni w Warszawie. Badania tego projektu to jeden z pierwszych kroków we właściwym kierunku.

Jak w tym nowym świecie gospodarczym znajdzie swoje miejsce Polska? Sadzę, że wnikliwi czytelnicy naszej prasy zauważyli brak w naszej debacie publicznej nawet śladów zainteresowania poruszoną przeze mnie powyżej tematyką. Zresztą, czy my w ogóle prowadzimy jakieś poważne debaty poza tymi, kto kogo i dlaczego opisał w mniej lub bardziej głupiej książce?

W Polsce nie interesujemy się naprawdę ważnymi problemami przyszłości i zbierając plon przeszło ćwierćwiecza faktycznego zdelegalizowania powszechnego nauczania matematyki (brak matury obowiązkowej z tego przedmiotu), nie jesteśmy przygotowani do udziału w tworzeniu światowej gospodarki wiedzy, ba, nawet współuczestnictwie w niej. Nasi politycy klepią, jak za panią matką, unijne kantyczki o społeczeństwie wiedzy, strategii lizbońskiej itp., ale na co dzień bardziej interesuje ich rozbudowa infrastruktury dla sportu zawodowego (igrzyska dla mas), nie wspominając już o żenujących walkach międzypartyjnych, niż mozolne odtwarzanie zdolności kraju do sprostania wyzwaniom nowej gospodarki.

Tylko sprostania jej wyzwaniom, a nie współudziału w ich tworzeniu, bo tę szansę już na dobre utraciliśmy.

Gdyby nasi wybrani przedstawiciele polityczni dziś podjęli decyzję, że przestają marnować pieniądze na wiele dziwnych spraw i inwestują w przygotowanie i rozwój nauczycieli, szkół powszechnych i przedszkoli oraz uczelni wyższych. Postanawiają zaprzestać jałowych dyskusji o tym, który model habilitacji jest lepszy lub gorszy, kto i gdzie i czym ma polecieć. Za to zaczynają dbać o tych studentów, dla których trygonometria i logarytmy nie są jeszcze czymś w rodzaju szamaństwa afrykańskiego.

Wreszcie postanawiają wyrzucić na zbite wiadomo co z publicznej telewizji osobników, których ulubionym strojem młodości były brunatne koszulki i wprowadzić tam specjalistów, którzy przywrócą niezbędny dla normalnego rozwoju intelektualnego uczestnika nowej gospodarki teatr, koncerty wielkich artystów i ambitne programy popularyzujące naukę i kulturę, to może uda się nam nie zostać na zawsze w ostatniej dziesiątce państw Europy.

O awansie do pierwszej nie mamy co marzyć - do tego potrzebne są logarytmy, a nie wyleniałe kontusze.

Profesor Łukasz A. Turski, fizyk, Centrum Fizyki Teoretycznej PAN i Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, popularyzator nauki, przewodniczący rady programowej Centrum Nauki "Kopernik", pomysłodawca Pikniku Naukowego, w 2000 r. otrzymał Medal Europejskiego Towarzystwa Fizycznego za upowszechnianie fizyki