Polska » Kultura » Dlaczego Ryszard Kapuściński nie miał dotąd w Polsce...

Dlaczego Ryszard Kapuściński nie miał dotąd w Polsce krytyki?

Data dodania: 2010-02-26 21:12:37 ▪ Ostatnia aktualizacja: 2010-02-27 00:15:49

2Komentarze ▪ Prześlij ▪ Drukuj

Dodaj:

Dlaczego Ryszard Kapuściński nie miał dotąd w Polsce krytyki?

Publikujemy fragment głośnej biografii wybitnego reportażysty Ryszarda Kapuścińskiego, autorstwa Artura Domosławskiego, która w przyszłym tygodniu pojawi się w księgarniach.

Pytanie wypływa w rozmowie z Małgorzatą Szejnert, reporterką, która po upadku realnego socjalizmu wychowała w ''Gazecie Wyborczej'' sporą gromadę reporterów nowej generacji.
Kapuściński nie miał krytyki, bo krytykę sam unieszkodliwiał. Znał osobiście prawie wszystkich wpływowych recenzentów, wszyscy go lubili. Jeden z rzadkich przypadków dziennikarzy wielkiego sukcesu, który nie wzbudzał zawiści w środowisku. Inni kibicowali mu, dobrze życzyli. Decydenci w Komitecie Centralnym też - mniemali, że ich reprezentuje. Potencjalnych krytyków rozbrajał życzliwością, czarem osobistym, tym swoim nieśmiałym uśmiechem. Potrafił zaoferować pomoc - nie zawodową, taką zwyczajną, ludzką.

∨ Czytaj dalej

Wielu imponowało to, że znają Kapuścińskiego, a po jednej z nim rozmowie niejeden mniemał, że jest jego starym przyjacielem. Jak o kimś takim napisać coś krytycznego?

Była to z jego strony świadoma strategia. Chronił się w ten sposób przed krytykami i krytyką. Chronił swoją pracę, którą przypłacał zdrowiem, nieraz ryzykował życiem. Jako reporter w krajach Trzeciego Świata był nędzarzem, nigdy nie miał dość pieniędzy, żeby przyzwoicie tam pożyć. Mieszkał byle gdzie, jadł byle co, praca kosztowała go mnóstwo czasu i wysiłku. Dużo czytał, dużo się uczył. Potem wszystko to próbował z wielkim trudem złożyć w opowieść, reportaż, kolejne książki - a pisał powoli, pisanie było dla niego mordęgą.

I gdyby po tym wszystkim jakiś ''mędrzec'', który mało wie, mało przeżył i jeszcze ledwie przekartkował książkę, miał się nad tym potwornym wysiłkiem wytrząsać… Gdyby niepochlebna recenzja miała zaważyć na kolejnych wyjazdach, bez których nie mógł żyć… Wiedział też, że ma cienką skórę i łatwo go urazić, zranić…
''Kapuściński.Non-fiction'' Artura Domosławskiego uka-że się 3 marca nakładem wydawnictwa Świat Książki
Dlatego wymyślił strategię samoobrony: rozbroić bombę, zanim wybuchnie. Nikt jego pisania nie tykał krytycznym słowem przez całe lata, dekady. Żył pod szklanym kloszem. Odosobnione głosy polemiczne zaczęły się w Polsce pojawiać u kresu jego życia. Na wszelkie krytyczne uwagi reagował atakami złości bądź przybicia, smutku, prawie depresji. Izabella i Jerzy Nowakowie wspominają, że delikatne nawet sugestie krytyczne - w końcu ze strony najbliższych przyjaciół - wywoływały u niego furię; potrafił z wściekłości podrzeć kartkę z własnym tekstem na ich oczach.

Tomasz Łubieński pamięta, że spotkał go kiedyś przed Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie. Zaczął od gratulacji z okazji kolejnej nagrody, którą Kapuściński właśnie odebrał w kraju lub za granicą. Tymczasem ten patrzy smutny, zgnębiony, no, zbity pies. Okazało się, że parę dni wcześniej na jakiejś konferencji w Gdańsku niepochlebne uwagi o jego twórczości wygłosił Tomasz Burek, znany krytyk, niegdyś marksizujący, w latach dziewięćdziesiątych w innym wcieleniu: antykomunistycznym i prawicowym.

- Uderzyło mnie - opowiada Łubieński - że nie powiedział, na przykład: ''Ach ten Burek coś tam nawygadywał - do diabła z nim!''. Był naprawdę przybity, gryzł się, że ktoś powiedział o nim krytyczne słowo. A przecież miał taką pozycję w kraju i na świecie, że mógł takiej krytyki w ogóle nie zauważać, przemilczeć, zignorować.

Podobnie przeżywał pełen tupetu i kłamstw (np. że pracował rzekomo w Biurze Prasy KC PZPR) atak felietonisty - ideologa z profesorskim tytułem na łamach jednego z tygodników. Ideolog kpił z dość oczywistej tezy Kapuścińskiego, że kolonializm ponosi odpowiedzialność za niedorozwój krajów Trzeciego Świata. - Mówiłem mu, żeby nie zwracał uwagi na zaczepki pozbawione polemicznej kultury, a on i tak się przejmował - opowiada Jerzy Nowak.

Dawna koleżanka z PAP, Wiesława Bolimowska-Gawarska, która w latach dziewięćdziesiątych zaczęła redagować uniwersytecki periodyk ''Afryka'', powiadomiła Kapuścińskiego, że planuje opublikować esej najwybitniejszego znawcy życia Hajle Sellasje - krytyczny wobec "Cesarza". Chciała, żeby odniósł się do stawianych jego książce zarzutów. Nigdy nie odpowiedział na zaproszenie. (Inna afrykanistka z Uniwersytetu Warszawskiego opowiada, że tekst oferowano różnym gazetom i tygodnikom - wszyscy grzecznie odmawiali).

Irytacją pomieszaną ze smutkiem zareagował na krytyczny artykuł Ernesta Skalskiego w ''Gazecie Wyborczej''. Skalski polemizował z jego opiniami na temat ciemnych stron globalizacji, które stanowiły kontekst zamachów 11 września 2001 roku w Ameryce.

∨ Czytaj dalej

Tekst Skalskiego był elegancki i raczej łagodny w tonie, bez personalnych zaczepek. Kapuściński zezłościł się, jak gdyby został brutalnie zaatakowany. Wygadywał na kolegę i wyraźnie szukał oparcia. - Na co ten Ernest sobie pozwala?! Co to za głupstwa?! Zabolało go i to, że "Gazeta Wyborcza", którą po osiemdziesiątym dziewiątym roku uważał za swoje miejsce, opublikowała krytyczny tekst o jego refleksjach nad światem.

Jeszcze bardziej chyba przejął się krytyczną opinią Henryka Berezy, przewodniczącego jury literackiej nagrody Nike, o ''Podróżach z Herodotem'' - swojej ostatniej książce. ''Podróże…'' znalazły się w finale konkursu na najlepszą książkę roku 2004 i nieoficjalnie mówiono, że do ostatecznej rozgrywki doszło między książkami właśnie Kapuścińskiego i Andrzeja Stasiuka (''Jadąc do Babadag''). Wygrała książka Stasiuka, Kapuściński otrzymał laur od czytelników.

Po przyznaniu nagrody w jakimś wywiadzie spytano Berezę, dlaczego Kapuściński nie dostał Nike. Odpowiedział, iż nie uważa "Podroży z Herodotem" za książkę na tyle wybitną, by zasługiwała na najbardziej prestiżową nagrodę literacką w Polsce. Z nieukrywaną goryczą Kapuściński powiedział potem Wiktorowi Osiatyńskiemu: "Dopóki Bereza będzie przewodniczącym jury, nie mam szans na Nike". Przeżywał to jako dużą porażkę.

W ostatnim roku życia ciężko odchorował surową krytykę Marii Janion, zawartą w "Niesamowitej Słowiańszczyźnie" - tym bardziej że uważał autorkę za pierwszą z najpierwszych wśród badaczek i badaczy polskiej literatury. Cytując z aprobatą zachodnich i rosyjskich krytyków ''Hebanu'' i ''Imperium'', Janion stawia Kapuścińskiemu zarzut uprzedzeń wobec Rosji i Rosjan, postawę wyższościową, przypisywanie wschodnim sąsiadom wyłączności na niektóre patologie polityczne i niedostrzeganie dokładnie tych samych w krajach Europy Zachodniej (np. sakralizacji monarchów).
Zdaniem Janion, myślenie Kapuścińskiego - niezależnie od jego empatii dla Innego, słabszego, skolonizowanego - nie było wolne od wpływów ''orientalizmu'', to znaczy zideologizowanej, pełnej mitów, stereotypów i uprzedzeń wizji Wschodu.

W podobnym duchu krytykował go kilka lat wcześniej Mariusz Wilk w książce ''Wilczy notes''. Uznał on ''Imperium'' za ''ostatnią cudzoziemską relację o euroazjatyckim mocarstwie''. Sam zamieszkał na Wyspach Sołowieckich, sądząc, że tylko w ten sposób pozbędzie się perspektywy typowej dla obserwatora z Zachodu. Zarzucał Kapuścińskiemu "kolekcjonowanie turystycznych wrażeń'' zamiast prawdziwego "doświadczania Rosji" przez włóczęgę, zamieszkanie tu naprawdę. ''Metoda Kapuścińskiego jest prosta jak turystyczny wojaż: po kilka dni to tu, to tam, i z każdej dziury rozdział - obrazek, niczym slajd na pamiątkę. Rzecz jasna, świetny pisarz nawet obrazki robi wyśmienite, tylko… po co? By zrobić komiks o Imperium?''.

Próbując niejako wytłumaczyć się z lęku przed krytyką, do ''Lapidarium II'' Kapuściński wpisał ogólną refleksję na ten temat, w której nie zdradza, że pisze także o sobie:

''Pokolenia wychowane w systemach totalitarnych mają szczególny stosunek do krytyki. Krytyka w warunkach demokracji jest formą opinii, poglądem, próbą wpływania na postawy innych, na kształt rzeczywistości. W totalitaryzmie krytyka kryje w sobie sztylet, stryczek, kulę, może być wyrokiem śmierci. Dlatego ludzie znający praktyki tego systemu odruchowo reagują na krytykę ze strachem, uciekają przed nią przerażeni, z uczuciem, że zostali schwytani w bezwyjściowy potrzask".

∨ Czytaj dalej

W czasach Polski Ludowej, kiedy można było mieć takie obawy, krytyków Kapuściński nie miał. Nieśmiałe polemiki zaczęły pojawiać się w czasach demokracji - i też późno, zaledwie parę lat przed jego śmiercią. Nigdy nie odpowiedział na żadną z krytycznych opinii. Świadomie przyjął strategię przemilczania.

Równie mocno przeżywał głupie, pełne złej woli ataki, co próby dyskusji podejmowane przez poważnych ludzi. Milczał tak samo wobec jednych i drugich. Nie lubił (nie chciał?) się konfrontować, polemizować, spierać. Był nadwrażliwy - i wiedział o tym. Chciał być kochany i podziwiany. Lubił być słuchany, nie chciał śpiewać w wielogłosie. Szczególnie że w tematyce, o której pisał, czuł się bardziej kompetentny od potencjalnych polemistów w kraju (może z wyjątkiem tematu rosyjskiego). Uważał też - zapewne słusznie z punktu widzenia swojej strategii życiowej i pisarskiej - że jakiekolwiek reakcje i polemiki przedłużałyby tylko żywot krytycznych opinii, tworzyły wokół niego i jego twórczości aurę kontrowersji, zamiast aury wielkości i podziwu, na której mu zależało. (...)

Małgorzata Szejnert mówi: - Boję się, że brak krytyki w Polsce, jaki towarzyszył mu całe życie, odbije się prawem wahadła krytyką nadmierną, niesprawiedliwą. Nic w naturze nie ginie.
Nie po raz pierwszy łapię się na obawach, że bez demaskatorskiej intencji dowiaduję się o faktach z biografii mistrza, o których wcale nie chciałbym wiedzieć. Że stwarzam platformę dla arcykrytycznych o nim opinii.

- I ty to wszystko napiszesz? - pyta koleżanka reporterka, gdy opowiadam o niektórych odkryciach.
- A mam inne wyjście?
Przecież portret Kapuścińskiego, na którym widać ułomności, skazy jest prawdziwszy niż obrazek ''beatyfikowanego''. Realistyczny - po prostu. Zresztą, czyż taki Kapuściński nie jest bardziej interesujący niż ten zagłaskiwany? Bardziej pouczający niż ten zakłamywany? Bardziej ludzki niż ten wyniesiony na piedestał z laurek i bezrefleksyjnych zachwytów?

Przypomina mi się rozmowa, jaką kiedyś odbyłem z profesorem Clayborne'em Carsonem, historykiem, wydawcą pism Martina Luthera Kinga, zaufanym wdowy po wielkim przywódcy. Carson, któremu wdowa przekazała wszystkie papiery Kinga, odkrył, że ów popełnił plagiat w pracy doktorskiej; ogłosił o tym w prasie. Wdowa nie była zachwycona; jej stosunki z historykiem ochłodziły się. Z czasem zrozumiała, że uczciwy badacz nie mógł postąpić inaczej. Spytałem Carsona, czy był zdruzgotany nieprzyjemnym odkryciem.

1 2 3 4 › »

Komentarze

przejdź na forum

Rozrywka

Polska

Aktualne wydanie:

Prenumerata:

Informacje: 22 201 41 01
Zamówienia z Warszawy bezpośrednio u dystrybutorów:
Ruch SA: 22 581-98-06/24
Kolporter SA: 22 355- 04- 71/73/74/77
GLM: 22 649-41-61 lub 22 649-40-80
e-wydania: www.prasa24.pl; www.e-gazety.pl, www.e-kiosk.pl

Reklama:

Polskapresse Sp. z o.o. Oddział Biuro Reklamy w Warszawie

Wiktor Pilarczyk tel. 022 201 41 00

ul. Domaniewska 41
02-672 Warszawa
tel. 22 201-41-00
fax 22 201-41-99
e-mail: reklama.warszawa@polskapresse.pl

Kontakt z redakcją:

ul. Domaniewska 41 (budynek Saturn, II piętro)
02-672 Warszawa
tel. 022 201 42 00, 022 201 42 01
faks 022 201 42 01
redakcja@polskatimes.pl

więcej »

Reklama

Kadra Smudy w Lienz »

Lato na zgrupowaniu w Lienz: To kolejny chamski wybryk Tomaszewskiego

Grzegorz Lato, prezes PZPN-u, pojawił się na chwilę na wtorkowym treningu reprezentacji Polski, która w Austrii przygotowuje się do Euro 2012 - pisze z Lienz korespondent "Polski" Paweł Kucharski. »

Reklama

Zmiany, zmiany... »

Serwis PolskaTimes.pl w nowej odsłonie. Jak Wam się podoba? Czekamy na opinie

Rozpoczynamy proces zmian w serwisie PolskaTimes.pl Już teraz odświeżyliśmy nieco wygląd strony głównej i menu, pojawiły się też funkcjonalności, które - mamy nadzieję - ułatwią Wam dotarcie do najważniejszych informacji i zachęcą do udziału w dyskusji. Kolejne zmiany już wkrótce. Czekamy na Wasze opinie i sugestie. »

Polskapresse sp. z.o.o informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie PolskaTimes.pl podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.
Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane:

Więcej w tym dziale:

Zobacz także:

Najczęściej komentowane: